Jozani Chwaka Bay, het nationale park van Zanzibar
Zanzibar staat bekend om zijn stranden, maar het eiland heeft ook een bos dat nergens anders ter wereld zijn gelijke heeft. Jozani Chwaka Bay is het enige nationale park van de eilandengroep en het laatste grote stuk van het oorspronkelijke bos dat Unguja ooit bedekte. Het ligt ongeveer vijfendertig kilometer ten zuidoosten van Stone Town, pal langs de doorgaande weg naar Paje, en is daarmee voor vrijwel iedereen een korte rit.
De reden dat bijna elke bezoeker er komt is de Zanzibar-franjeaap, een rode colobus die alleen op dit eiland leeft en die je hier tot op een paar meter nadert. Het park is echter meer dan die apen. Er staat een grondwaterbos waarin de bomen letterlijk met hun wortels in het water groeien, en aan de overkant van de weg loopt een houten brug dwars door een mangrovebos naar de baai. Reken voor het hele bezoek op twee tot drie uur. Het park ligt bovendien zo gunstig dat je het makkelijk onderweg meeneemt: wie van Stone Town naar de oostkust rijdt, komt er sowieso langs.
Van houtkap naar nationaal park
Het bos van Jozani is geen ongerept oerwoud. In de koloniale tijd is er flink gekapt en een deel van het gebied is aangeplant, onder meer met mahonie en eucalyptus. Pas toen duidelijk werd hoe klein het leefgebied van de franjeaap was geworden, kwam er bescherming. Vanaf de jaren negentig werd het beheer opgebouwd samen met de dorpen eromheen, die sindsdien een deel van de inkomsten uit de entreegelden krijgen. Dat was de kern van de aanpak, want zonder de dorpen was het bos er allang niet meer geweest.
Op 27 februari 2004 werd Jozani Chwaka Bay officieel uitgeroepen tot nationaal park, het eerste en tot nu toe enige van Zanzibar. De kern beslaat ongeveer vijftig vierkante kilometer. In 2016 kwam daar de status van Unesco-biosfeerreservaat bij, met een bufferzone en een overgangszone eromheen waarin de dorpen mogen blijven wonen en werken. Daarmee komt het beschermde gebied in totaal op ruim tweehonderd vierkante kilometer. Van die afspraak profiteren beide kanten: de dorpen hebben er belang bij dat het bos blijft staan, en het park heeft ogen en oren in de omgeving. Stroperij en illegale houtkap zijn er daardoor sterk teruggelopen, al verdwijnt er buiten de grenzen nog steeds bos.
De Zanzibar-franjeaap
De franjeaap van Zanzibar, wetenschappelijk Piliocolobus kirkii, komt alleen op Unguja voor. Je herkent hem aan zijn roodbruine rug, de zwarte schouders en armen, het lichte buikje en vooral aan het witte kuifje rond zijn zwarte gezicht. Mannetjes wegen tot twaalf kilo, vrouwtjes iets minder. Ze leven in groepen van dertig tot vijftig dieren en eten vooral jonge bladeren, waaronder soorten die voor andere dieren niet te verteren zijn.
In het Swahili heet hij kima punju, wat zoveel betekent als gifaap. Die naam dankt hij aan zijn sterke geur en aan het oude bijgeloof onder boeren dat bomen doodgingen waar hij in had gezeten. Dat leverde hem lange tijd weinig sympathie op en hij werd ook bejaagd. Inmiddels staat de soort als bedreigd op de rode lijst van de IUCN en wordt het aantal geschat op enkele duizenden dieren, waarvan ongeveer de helft buiten de beschermde gebieden leeft. In Jozani zitten de grootste en de best bestudeerde groepen. Ze bewegen zich opvallend traag door de kronen en springen nauwelijks; wie geduld heeft ziet hoe de groep zich stukje bij beetje door de bomen verplaatst terwijl de jongen op de rug van hun moeder meereizen. Je hoort ze meestal voordat je ze ziet: takken die kraken en bladeren die naar beneden dwarrelen terwijl een groep zich door de kronen werkt.
Het grondwaterbos
Wat Jozani bijzonder maakt is het type bos. De grondwaterstand ligt hier zo hoog dat de bodem een deel van het jaar onder water staat en de bomen met hun wortels in het water groeien. Zo’n grondwaterbos is zeldzaam en je merkt het meteen: het is er vochtig, schaduwrijk en een paar graden koeler dan aan het strand een kwartier verderop.
Je loopt over smalle paden tussen hoge mahoniebomen, varens en palmen. De gids wijst onderweg planten aan die op het eiland nog altijd als medicijn worden gebruikt, van bast tegen koorts tot bladeren tegen maagklachten. Kijk ook naar beneden, want tussen de bladeren kruipen reuzenduizendpoten van wel twintig centimeter, en op de stammen zitten kameleons die je zonder de hulp van je gids gegarandeerd over het hoofd ziet. Reken op een wandeling van drie kwartier tot een uur over het bospad. De paden zijn vlak en goed begaanbaar, dus ook met kinderen of minder goede knieën kom je er prima doorheen. Verharde paden zijn het niet, dus na regen is het er modderig en glad. Kijk omhoog naar de lianen die vanaf de kruinen naar beneden hangen; sommige zijn dik genoeg om aan te hangen, wat gidsen graag demonstreren.
De loopbrug door de mangroven
Het onderdeel dat de meeste bezoekers overslaan is juist een van de mooiste. Aan de overkant van de doorgaande weg begint de Pete-Jozani mangrove boardwalk, een houten loopbrug van een paar honderd meter die dwars door het mangrovebos richting de Chwaka-baai loopt. Hij zit gewoon bij het entreekaartje in, dus vraag ernaar als je gids hem niet uit zichzelf voorstelt.
Onder de brug schuiven bij laag water honderden krabben over de modder, waaronder de wenkkrab met zijn ene veel te grote schaar. Tussen de wortels zwemt jonge vis die hier opgroeit voordat hij naar het rif trekt. De gids legt uit hoe de verschillende mangrovesoorten het zout uit het water filteren en waarom ze de kust bij storm beschermen. Het is er stiller dan in het bos en het licht valt in strepen door de takken naar beneden. De brug is breed genoeg om elkaar te passeren en heeft een leuning, maar de planken kunnen bij regen glad zijn. Aan het eind kijk je uit over het open water van de baai, waar bij eb de zandplaten droogvallen en vissers met netten aan het werk zijn.
Wat er verder leeft
Het park telt ruim dertig zoogdiersoorten, zo’n honderdveertig vogelsoorten en een flink aantal reptielen. Naast de franjeaap zie je vrijwel zeker Sykes-apen, die een stuk brutaler zijn en soms tot bij de ingang komen bedelen. In de schemering zijn galago’s actief, kleine nachtapen met enorme ogen, en in de bomen leeft de Zanzibar-boomklipdas. Onder de vogels vallen vooral de Fischers toerako en de ijsvogels op.
Zeldzamer zijn de Aders duiker en de Zanzibar-servalinegenetkat. De duiker is een antilope van nauwelijks dertig centimeter schouderhoogte, die in 1983 nog met zo’n vijfduizend exemplaren op het eiland rondliep en aan het eind van de jaren negentig tot een paar honderd was teruggelopen. De genetkat werd pas in 1995 met een cameraval vastgelegd. Beide zie je in de praktijk niet, maar ze zijn wel de reden dat dit park bestaat zoals het bestaat. Vogelaars kunnen hier een paar uur zoet zijn, want het bos, de mangroven en de open zoutmoerassen trekken elk hun eigen soorten. Vraag je gids of hij een verrekijker bij zich heeft, want die is er niet altijd. Veel makkelijker te spotten is de rode eekhoorn die langs de stammen omhoog schiet, en op de open plekken zitten vlinders in soorten die je bij het vlindercentrum verderop van dichtbij terugziet.
De regels rond de apen
De franjeapen van Jozani zijn aan mensen gewend en dat maakt het verleidelijk om te dichtbij te komen. Toch geldt een vaste afstand van ongeveer drie meter, en niet omdat de apen gevaarlijk zijn. Ze delen genoeg met ons om onze ziektes op te lopen, en een verkoudheid die jou een week kost kan voor een jong dier dodelijk aflopen.
Aanraken en voeren zijn verboden, flitsen ook. Voeren maakt de dieren bovendien afhankelijk en lokt ze naar de weg, waar elk jaar apen worden doodgereden; daarom liggen er drempels in het wegdek langs het park. Blijf op de paden, praat zacht en houd je tas dicht. Zit er een groep laag in de bomen, dan kun je gewoon blijven staan en kijken, want van jou trekken ze zich weinig aan. De regels worden ter plaatse ook echt gehandhaafd. Gidsen spreken bezoekers aan die te dichtbij komen, en dat is maar goed ook: het is de enige manier om een populatie die zo klein is als deze op de been te houden.
Praktisch
Het park is dagelijks open van half acht tot vijf uur en de tarieven staan op een bord bij de ingang: tien dollar voor volwassen buitenlandse bezoekers en vijf dollar voor kinderen onder de twaalf, met een parkgids inbegrepen. Betalen gaat contant, in shilling of dollars. Vanaf Stone Town rijd je er in een klein uur naartoe en vanaf de oostkust ben je er in twintig tot dertig minuten, omdat het park pal langs de doorgaande weg ligt. Een taxi spreek je vooraf af, inclusief de wachttijd.
Ga zo vroeg mogelijk. In de vroege ochtend zijn de apen actief en laag in de bomen, terwijl ze later op de dag hoog gaan zitten slapen. Trek schoenen aan die tegen modder kunnen, want de paden zijn onverhard en blijven na regen lang nat. Neem muggenspul mee, want in een vochtig bos vlak boven zeeniveau zijn de muggen ook overdag aanwezig. Een bezoek kan het hele jaar door. In de lange regentijd van maart tot en met mei staat een deel van de paden onder water en is het bos op zijn groenst; in de droge maanden loopt het er makkelijker en is de kans op een droge wandeling het grootst.
Combineren met de omgeving
Op een kilometer van de ingang, bij het dorp Pete, ligt het Zanzibar Butterfly Centre. Dat is geen vlindertuin in de Europese zin maar een kwekerij waar dorpsbewoners poppen kweken voor vlindertuinen in Europa. Een deel blijft achter en komt uit in een overkapte tuin waar je tussen de vrij rondvliegende vlinders doorloopt. Dagelijks open van negen tot half vijf, voor ongeveer vijftienduizend shilling.
De meeste bezoekers doen Jozani als onderdeel van een dagexcursie, vaak samen met Prison Island of met een kruidentuin. Dat kan prima, maar houd er rekening mee dat je dan pas halverwege de ochtend aankomt, precies wanneer de apen omhoog klimmen. Wie het bos echt wil zien gaat er zelf vroeg heen en plakt er daarna een strandmiddag bij Paje of Jambiani aan vast. Wil je er alles uithalen, combineer het park dan met het vlindercentrum en houd de rest van de ochtend vrij. Zo heb je genoeg tijd voor het bos, de mangroveloopbrug en de tuin zonder dat je ergens doorheen moet jakkeren.
Veelgestelde vragen over het Jozani-woud
-
Waar ligt het Jozani-woud?
Jozani Chwaka Bay ligt ongeveer vijfendertig kilometer ten zuidoosten van Stone Town, pal langs de doorgaande weg naar Paje.
-
Wat kost de entree van Jozani?
Tien dollar voor volwassen buitenlandse bezoekers en vijf dollar voor kinderen onder de twaalf, met een parkgids inbegrepen. Betalen gaat contant.
-
Wat zijn de openingstijden van Jozani?
Het park is dagelijks open van half acht ’s ochtends tot vijf uur ’s middags.
-
Hoe lang duurt een bezoek aan Jozani?
Reken op twee tot drie uur voor het bos en de mangroveloopbrug samen.
-
Welke aap zie je in Jozani?
De Zanzibar-franjeaap, een rode colobus die alleen op Unguja voorkomt. In het Swahili heet hij kima punju.
-
Mag je de apen in Jozani aanraken?
Nee. Er geldt een afstand van ongeveer drie meter, want de apen kunnen menselijke ziektes oplopen. Voeren en flitsen zijn ook verboden.
-
Wanneer kun je Jozani het beste bezoeken?
Zo vroeg mogelijk in de ochtend. Dan zijn de apen actief en laag in de bomen; later op de dag klimmen ze omhoog om te slapen.
-
Sinds wanneer is Jozani een nationaal park?
Sinds 27 februari 2004. Het is het eerste en tot nu toe enige nationale park van Zanzibar. In 2016 kwam de status van Unesco-biosfeerreservaat erbij.